Սեպտեմբեր ամսվա կենսաբանության ամփոփում

1․ Ներկայացնել <Ճանաչենք մեր օրգանիզմը> նախագիծը։

Ճանաչենք մեր օրգանիզմը
2․ Բջջից–օրգանիզմ կառուցվածքը։

Սեպտեմբերի 8-12
3. Ներկայացնել գեղձերի տեսակները և ֆունկցիաները։

Գեղձերի Տեսակները
4. Ներկայացնել մեկ գեղձային հիվանդություն։

Վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի խանգարումները և դրանց հետևանքները
5. Կատարել եք արդյոք ֆլեշմոբը։

Ցավոք սրտի այս ամսվանը չեմ կատարել։
6. Սեպտեմբեր ամսվա բլոգային աշխատանք։

Ճանաչենք մեր օրգանիզմը
Սեպտեմբերի 8-12
Վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի խանգարումները և դրանց հետևանքները

Վահանաձև գեղձը

• Վահանաձև գեղձը արտադրում է հորմոններ (T3, T4), որոնք կարգավորում են մեր նյութափոխանակությունը։

• Եթե այն չափից շատ հորմոն արտադրի, առաջանում է հիպերթիրեոզ (hyperthyroidism)։

• Եթե արտադրի քիչ հորմոն, առաջանում է հիպոթիրեոզ (hypothyroidism)։

Հիպերթիրեոզի (գերբաշխված ֆունկցիա) դեպքում

• Նյութափոխանակությունը արագանում է։

• Ախտանիշներ՝ սրտխփոց, նիհարել՝ անգամ շատ ուտելու դեպքում, դող, աչքերի դուրս ցցվածություն (էկզօֆթալմ), նյարդային լարվածություն։

• Առավել հայտնի հիվանդություն՝ Գրեյվսի հիվանդություն։

Հիպոթիրեոզի (թուլացած ֆունկցիա) դեպքում

• Նյութափոխանակությունը դանդաղում է։

• Ախտանիշներ՝ քաշի ավելացում, հոգնածություն, մաշկի չորություն, մազաթափություն, հիշողության թուլացում։

• Երեխաների մոտ կարող է առաջացնել կրետինիզմ (խիստ հետամնացություն), մեծահասակների մոտ՝ միքսեդեմ։

Կարճ ասած՝ վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի խանգարումը կարող է բերել լուրջ հիվանդությունների՝ կախված նրանից հորմոնները շատ են, թե քիչ։

Գործնական  աշխատանք  1. <<Անվտանգության  կանոնները քիմիայի  լաբորատորիայում աշխատելիս։ Քիմիական ռեակիցիաների  հատկանիշները  և  ընթանալու  պայմանները>>

Ընթացքը․ Սովորողները կկատարեն  տարբեր  հատկանիշներով  լաբորատոր փորձեր՝ պահպանելով անվտանգության կանոնները։

Վերջնարդյունքները․ սովորողները գիտեն

• քիմիայի  լաբորատորիայում  աշխատելու անվտանգության կանոնները, ծանոթ են սարքերի,  պարզ և բարդ  նյութերի հետ
• Նյութի հատկությունները՝ ա) ֆիզիկական, քիմիական և  ֆիզիոլոգիական
• Քիմիական ռեակիցիաների  հատկանիշները  և  ընթանալու  պայմանները։

Քիմիական ռեակցիաների հատկանիշներ?

Նախ դու տեսնում ես, որ նոր նյութեր են ստացվում։ Ռեակցիաները միշտ ուղեկցվում են էներգիայի փոփոխությամբ՝ տաքություն, լույս, ձայն կամ էլեկտրական էներգիա կարող է առաջանալ։ Երբ նյութերի գույնը փոխվում է, դա շատ հաճախ նշանակում է, որ նոր նյութեր են առաջացել։ Եթե ռեակցիանում առաջանում է գազ, դա ևս նշան է, որ տեղի է ունեցել քիմիական փոփոխություն։ Երբ ինչ-որ նոր հոտ կամ համ է առաջանում, դա նույնպես ռեակցիայի նշան է։

Ֆիզիկական երևույթներ

• Նյութի հատկանիշներն ու տեսքը փոխվում են, բայց նյութի կազմը չի փոխվում։

• Օրինակներ՝

  • Ջրի սառեցում → ջուրը դառնում է ձյուն, բայց H₂O-ն է մնացել

  • Փայտի կտրում

  • Ջրի եռում → գոլորշի է, բայց դեռ ջուր է

• Հիմնական նշաններ՝ միայն տեսք, ձև, վիճակ կամ չափ փոխվել է, նոր նյութ չի առաջանում

Քիմիական երևույթներ (ռեակցիաներ)

• Նյութերը փոխակերպվում են և առաջանում են նոր նյութեր

• Օրինակներ՝

  • Երկաթի ժանգոտում → Fe → Fe₂O₃ (նոր նյութ)

  • Խմելու սոդայի + քացախի ռեակցիա → CO₂ գազ, ջուր, աղ

  • Խմորում կատարումը → ամորտիզացում, գազերի առաջացում

• Հիմնական նշաններ՝ գույնի փոփոխություն, գազ, նստվածք, ջերմություն, նոր հոտ

Ինքնաստւգման   առաջադրանքներ՝  7-րդ դաս-ում  անցածի կրկնողություն (Տնային Աշխատանք)                    

11․ Ո՞ր  շարքում  են   տարրերը   ներկայացված   ըստ   երկրակեղևում   դրանց     

       տարածվածության  նվազման.

       1)  ալյումին, թթվածին, սիլիցիում, երկաթ                   

       2)  սիլիցիում, թթվածին, ալյումին, երկաթ

       3)  թթվածին, սիլիցիում, ալյումին, երկաթ

       4)  թթվածին, ալյումին, երկաթ, սիլիցիում

12․  Ո՞րն  է  երկրակեղևում  առավել  տարածված  մետաղը.

1) ալյումին                  2)  պղինձ                      3)  երկաթ                     4)  մագնեզիում

13․ Ո՞րն  է  Տիեզերքում  ամենատարածված  տարրը. 

     1)  թթվածին                  2)  ջրածին                     3)  ածխածին                4)  ազոտ

14․ Սովորական պայմաններում  (20 ^oC)  ո՞ր  շարքի  բոլոր  նյութերն  են  գազեր. 

       1)  կալիումի ֆտորիդ,  բրոմ,  յոդ,  ջուր

       2)  կերակրի  աղ, սոդա,  կավիճ, սպիրտ

       3)  քլոր, ածխաթթու  գազ,  թթվածին, ազոտ

       4)  կարմիր ֆոսֆոր,  օզոն, բրոմ, յոդ, օսլա 

15․  Որո՞նք  են  մոլեկուլային   բյուրեղավանդակով  պարզ  նյութեր.  

ա)  C_ալմաստ           բ)  P₄               գ)  S₈                   դ) Si                ե)   I₂       զ)  C_գրաֆիտ       է)  P_սև                       ը)  Br₂

1)  բ, գ, է, ը                   2)   ա, դ, զ, է                       3) բ, դ, զ,ը                            4)  բ, գ, ե, ը  

16․ Ինչպիսի՞ ագրեգատային  վիճակում  կարող  է  գտնվել  սնդիկը.

       1)  միայն  պինդ  վիճակ                                  3)  միայն  հեղուկ  վիճակում

       2)  միայն  գազային վիճակում                       4)  բոլոր  երեք  վիճակներում                                                          

17․ Որքա՞ն   է   ոսկու   ձուլակտորի   զանգվածը,  որի   ծավալը   2 սմ³  է, իսկ  ոսկու          

      խտությունը  19,3 գ/սմ³ է. 

     1) 38,6գ                             2) 9,65գ                          3)  77,2գ                                4) 4,825գ

18․ Ո՞ր  մեծությունը  կամ  հատկանիշը  կարող  է  փոփոխվել  քիմիական     

       ռեակցիաների  ընթացքում.     ա)  մոլեկուլների  թիվը,          բ)  ատոմների  թիվը,            

       գ)  նյութի  բնույթը,  դ)  նյութերի  գումարային  զանգվածը,  ե)  նյութերի  գույնը.

       1)  բ,գ,դ                         2)  ա,գ,ե                          3)  ա,բ,ե                           4)  բ,գ,դ

19․ Ո՞րն  է  ֆիզիկական  երևույթ.

      1)  ջուրը  տաքացնելիս` պղպջակների  անջատվելը

      2)  պղպջակների  անջատվելը  ջուրը  էլեկտրոլիզի  ենթարկելիս

      3)  օզոնի  առաջացումը  ամպրոպի  ժամանակ

      4)  գլյուկոզի  խմորվելը

20․  Հետևյալ  երևույթներից  որո՞նք  են  քիմիական.

      ա)  անձրևի  տեղալը                                                         ե)  երկաթի  ժանգոտումը

      բ)  մագնեզիումի  այրումը  թթվածնում                        զ)  սպիրտի  թորումը

      գ)  սնդիկի  գոլորշիանալը                                               է)  պղնձե  իրերի  կանաչելը

      դ)  ցինկի  փոխազդեցությունը  աղաթթվի  հետ

      1)  ա, բ, գ, դ                 2)   բ, դ, ե, է                    3)  բ, դ, ե, զ                    4)  ա, բ, գ, զ

Անագ (Sn)

• Գույն․ արծաթավուն-սպիտակ։

• Ագրեգատային վիճակ․ պինդ։

• Հոտ․ հոտ չունի։

• Համ․ թույլ մետաղական։

• Փայլ․ մետաղական փայլ։

• Խտություն․ ~7.3 գ/սմ³։

• Լուծելիություն ջրում․ չի լուծվում։

• Պլաստիկություն․ պլաստիկ է, հեշտ ձգվում է մետաղական թիթեղների և մետաղալարերի։

• Ջերմահաղորդականություն․ լավ ջերմահաղորդիչ է։

• Էլեկտրահաղորդականություն․ լավ էլեկտրահաղորդիչ է։

• Հալման ջերմաստիճան․ ~232 °C։

• Եռման ջերմաստիճան․ ~2600 °C։

• Այլ դիտարկումներ․ անագը քիչ ակտիվ մետաղ է, չի ժանգոտվում օդում։ Երբեմն տեղի է ունենում «անագի ժանտախտ» կոչվող երևույթը (ցածր ջերմաստիճաններում փոփոխվում է բյուրեղային կառուցվածքը և փշրվում է)։

Քացախաթթու (CH₃COOH)

• Գույն․ անգույն հեղուկ։

• Ագրեգատային վիճակ․ հեղուկ։

• Հոտ․ ուժեղ քացախի հոտ, սուր ու խայթող։

• Համ․ թթու, կծու։

• Փայլ․ հեղուկ, փայլ չունի (թափանցիկ)։

• Խտություն․ ~1.05 գ/սմ³։

• Լուծելիություն ջրում․ լավ լուծվում է ջրում ցանկացած հարաբերությամբ։

• Պլաստիկություն․ հեղուկ է, ձև չի պահում։

• Ջերմահաղորդականություն․ վատ ջերմահաղորդիչ (հեղուկների համար՝ թույլ է)։

• Էլեկտրահաղորդականություն․ մաքուր թթուների լուծույթները էլեկտրահաղորդիչ չեն (բայց տարրալուծված իոնները կարող են վարել հոսանք)։

• Հալման ջերմաստիճան․ ~16.6 °C (հեղուկի համար)։

• Եռման ջերմաստիճան․ ~118 °C։

• Այլ դիտարկումներ․ թթուն թափանցիկ է, կծու հոտ ունի, կոնցենտրացված վիճակում այրող է, կարող է կաշվի ու աչքերի վրա ազդեցություն ունենալ։

Էթիլ սպիրտ (C₂H₅OH)

• Գույն․ անգույն հեղուկ։

• Ագրեգատային վիճակ․ հեղուկ։

• Հոտ․ ալկոհոլային, բնորոշ, մի քիչ քաղցրացած, խայթող։

• Համ․ սկզբում քաղցր, հետո այրող և տաքացնող։

• Փայլ․ հեղուկ, փայլ չունի (թափանցիկ)։

• Խտություն․ ~0.789 գ/սմ³ (ջրից թեթև է)։

• Լուծելիություն ջրում․ լավ լուծվում է ջրում ցանկացած հարաբերությամբ։

• Պլաստիկություն․ հեղուկ է, ձև չի պահում։

• Ջերմահաղորդականություն․ թույլ ջերմահաղորդիչ։

• Էլեկտրահաղորդականություն․ մաքուր սպիրտը էլեկտրահաղորդիչ չէ (հոսանքը չի տանում)։

• Հալման ջերմաստիճան․ ~-114 °C։

• Եռման ջերմաստիճան․ ~78.37 °C։

• Այլ դիտարկումներ․ (լույսի և ջերմության առկայությամբ հեշտ այրվում է)։

Խմելու սոդա (NaHCO₃)

• Գույն․ սպիտակ փոշի կամ բյուրեղիկներ։

• Ագրեգատային վիճակ․ պինդ (փոշի)։

• Հոտ․ հոտ չունի կամ շատ թույլ միներալային հոտ։

• Համ․ մի քիչ դառը, ալկալային, «օճառոտ»։

• Փայլ․ թույլ փայլ ունեցող բյուրեղիկներ։

• Խտություն․ ~2.2 գ/սմ³։

• Լուծելիություն ջրում․ լավ լուծվում է ջրում, լուծույթը ալկալային է (թթվահիմքային միջավայր)։

• Պլաստիկություն․ պինդ է, չի ձգվում, չի հոսում։

• Ջերմահաղորդականություն․ թույլ ջերմահաղորդիչ (փոշու համար)։

• Էլեկտրահաղորդականություն․ չլուծված փոշին էլեկտրահոսք չի տանի, ջրում լուծված ժամանակ թույլ էլեկտրահաղորդիչ է (յուրաքանչյուրն իոններ է տալիս)։

• Հալման ջերմաստիճան․ ~50 °C (բաժանվում է ջերմության ազդեցությամբ՝ CO₂ է առաջանում)։

• Եռման ջերմաստիճան․ մինչև ջերմաստիճանը բովանդակություն կորցնում է, իրական եռման չկա սովորական իմաստով։

• Այլ դիտարկումներ․ ջրի հետ արձագանքում է թթուների հետ՝ գազ CO₂ արտադրելով։

Երկաթ (Fe)

• Գույն․ մետաղական, շագանակավուն-սպիտակ մոխրագույն փայլով։

• Ագրեգատային վիճակ․ պինդ մետաղ։

• Հոտ․ մաքուր երկաթը գրեթե հոտ չունի, բայց երբ ձեռքդ դիպչում է, մաշկի քրտինքի հետ ռեակցիայի արդյունքում զգացվում է մետաղական հոտ։

• Համ․ մետաղական, մի քիչ դառը։

• Փայլ․ մետաղական փայլ ունի, բայց օքսիդացվող մակերեսը մթնվում է։

• Խտություն․ ~7.87 գ/սմ³։

• Լուծելիություն ջրում․ ջրում չի լուծվում, բայց թթուների հետ արձագանքում է։

• Պլաստիկություն․ պլաստիկ է, կարելի է ձևափոխել։

• Ջերմահաղորդականություն․ շատ լավ ջերմահաղորդիչ է։

• Էլեկտրահաղորդականություն․ լավ էլեկտրահաղորդիչ է։

• Հալման ջերմաստիճան․ ~1538 °C։

• Եռման ջերմաստիճան․ ~2862 °C։

• Այլ դիտարկումներ․ հեշտ ժանգոտվում է ջրի և օդի մեջ (կառուցվում է Fe₂O₃՝ կարմրակարմիր ժանգ), կարող է մագնիսական լինել մաքուր վիճակում։

Գի դը Մոպասանի «Մենություն» պատմվածքը

1.Ըստ քեզ` ո°րն է գործի ասելիքը։

Այս պատմվացքը դառը ճշմարտության մասին էր։ Դու միշտ միայնակ ես։ Ունենաս շատ ընկերներ, բարեկամներ ու իրենց հետ կիսվես դա քեզ չի օգնելու։ Դա ընդամենը միայնակությունը թեթեվացնելու փորձ է, քանի որ յուրաքանչյուր մարդ լիովին է մտածում և ոչ մեկ քեզ չի կարող խորհուն հասկանալ։ Միայն դու կարող ես։ Բայց ես կարծում եմ, որ դու պետք է լիքը փորձեր անես մենակությունը թեթևացնելու համար խոսելով ծնողներիդ, ընկերներիդ հետ և ամեն ինչ կկաչողանաս։ Վստահ եմ եթե քեզ ներշնչես որ դու մենակ ես դու մենակ էլ կմնաս։ Պետք է միշտ ուրախ լինել, ընկերների հետ շփվել և վատի մասին չմտածել։ Լինել լավատես։

2.Առանձնացրո’ւ պատմության ամենից տպավորիչ հատվածը եւ մակնաբանի’ր։

«…գոյապայքարում մեր մեծագույն տառապանքը գալիս է նրանից, որ մենք հավիտյան միայնակ ենք, և մեր բոլոր ջանքերը, բոլոր գործողությունները մենությունն այդ ցրելու ապարդյուն փորձեր են սոսկ»։

Այս հատվածում պատմության իմաստը բացվեց և մենք իմացանք, որ ինչքան էլ փորձենք կիսվել, դա ուղակի փորձեր են։ (Ես այդպես չեմ կարծում միշտ փորձեք։)

3. Ինչո°ւ է գործը վերնագրված Մենություն,,։ Այլ կերպ ինչպե°ս կվերնագրեիր։

Մենություն, քանի որ այստեղ խոսվում է մենակության մասին։ Ես կվերնագրեի «Դառը ճշմարտություն», քանի որ պատմվացքում խոսում է իրակոնության, որը շատերը և ես չենք ցանկանում հավատալ և ընդունել։ 

4. ա.Մեկնաբանի՛ր՝ ,,…Գոյապայքարում մեր մեծագույն տառապանքը գալիս է նրանից, որ մենք հավիտյան միայնակ ենք, և մեր բոլոր ջանքերը, բոլոր գործողությունները մենությունն այդ ցրելու ապարդյուն փորձեր են սոսկ,,:

Այս հատվածում պատմության իմաստը բացվեց և մենք իմացանք, որ ինչքան էլ փորձենք կիսվել, դա ուղակի փորձեր են։ (Ես այդպես չեմ կարծում միշտ փորձեք։)

բ. ,,Ես ինձ երբեք ավելի միայնակ չեմ զգում, քան այնժամ, երբ նվիրաբերում եմ սիրտս մի ընկերոջ, քանզի այդժամ ավելի լավ եմ հասկանում անհաղթահարելի խոչընդոտը,,:

Այստեղ մեր հերոսը ասում է, որ երբ որ ինքը ընկեր է ձեռք բերում, աբողջությամբ վստահում իր ընկերոջը, վերջում նա իրեն ավելի միայնակ է զգում։ (Ես այդպես չեմ կարծում միշտ փորձեք։)