Զվարթնոց տաճարը Հայաստանի ամենահին ու գեղեցիկ հուշարձաններից է։ Այն կառուցվել է VII դարում կաթողիկոս Ներսես Շինողի նախաձեռնությամբ և հայտնի էր իր յուրահատուկ՝ շրջանաձև կառուցվածքով։ Ասում են, որ այն խորհրդանշում էր աստծուն մոտենալը։ Ցավոք, տաճարը քանդվել է երկրաշարժի հետևանքով, և քանի որ հին քարերից քիչ են մնացել, ամբողջությամբ վերականգնել հնարավոր չէ։

Մենք դասարանով այցելեցինք Զվարթնոց տաճար։ Նրա ավերակները շատ տպավորիչ էին՝ կարծես ամեն քարը մի պատմություն էր պատմում։ Գիդը մեզ ներկայացրեց, թե ինչպես է կառուցվել տաճարը, ինչու է կոչվում «Զվարթնոց» և ինչ կարևոր նշանակություն է ունեցել իր ժամանակին։

Հետո գնացինք թանգարան, որտեղ կային հին քարեր, խաչքարեր, արձաններ ու կավե ամաններ։ Այնտեղ մեզ ցույց տվեցին, թե ինչպես էին վարպետները ձեռքով փորագրում քարերը։ Վերջում խաղ խաղացինք՝ հարցերով ու պատասխաններով, և աղջիկների թիմը հաղթեց։

Այդ այցը շատ հետաքրքիր էր․ մենք ոչ միայն լավ ժամանակ անցկացրինք, այլև ավելին իմացանք մեր պատմության ու հին հայկական ճարտարապետության մասին։

Կիլիկյան Հայաստանը եղել է զարգացած ավատատիրական պետություն: Նրա սոցիալ–տնտեսական կառույցները համադրում էին հայկական, արևմտաեվրոպական (խաչակրաց) և բյուզանդական ավատատիրական հարաբերություններին բնորոշ գծերը: Կիլիկյան Հայաստանի հասարակությունը ևս շերտավորված էր. բաղկացած էր քաղաքականապես ազատ և արտոնյալ ազատներից և իրավազուրկ ու հարկատու անազատներից:

Պետական կառավարման համակարգը (գործակալությունները)։ Կիլիկյան Հայաստանի կառավարման գերագույն մարմինը արքունիքն էր: Արքունիքի գլուխը սկզբնապես Հայոց իշխանն էր, իսկ թագավորության հռչակումից (1198 թ.) հետո՝ Հայոց թագավորը: Նա ուներ պատերազմ հայտարարելու, հաշտություն կնքելու, օրենքներ ընդունելու, դրամներ հատելու, քաղաքներ կամ ամրոցներ հիմնելու և երկրի ներքին կյանքին առնչվող կարևորագույն հարցերը լուծելու իրավասություն:

Արքունիքում մեծ հեղինակություն ուներ տիկնանց տիկինը՝ թագուհին: Նա մասնակցում էր արքունի և իշխանական խորհրդի նիստերին: Թագուհին քաղաքական մեծ դեր ուներ հատկապես թագավորի բացակայության կամ մահվան դեպքում:

Թագավորը երկիրը կառավարում էր արքունիքին կից գործակալությունների միջոցով, որոնցից մի քանիսը համապատասխանում էին Արշակունյաց և Բագրատունյաց թագավորությունների գործակալություններին: Կային նաև արևմտաեվրոպական ազդեցությամբ ստեղծված գործակալություններ, որոնք ունեին եվրոպական անվանումներ:

Պետության կառավարման գործերին հաճախ մասնակցում էին նաև կաթողիկոսն ու Սսի արքեպիսկոպոսը:

Հողատիրության ձևերը։ Կիլիկյան Հայաստանում ձևավորվեցին հողատիրության մի քանի տեսակներ: Ամենախոշոր ավատա տերը թագավորն էր: Նրան պատկանող հողերը, քաղաքներն ու բերդերը կոչվում էին արքունական կամ թագավորական: Կային նաև իշխանական տիրույթներ, որոնց իշխանները տիրում էին ժառանգաբար` սեփականության և օտարման իրավունքով: Այդպիսի հողերի տերերն անվանվում էին հայրենատեր–բերդատերեր: Մյուս տեսակը վանքապատկան հողատիրությունն էր, որը հիմնականում առաջանում էր նվիրատվությունների և գնման միջոցով: Կային նաև համայնական հողեր:

Առևտուրը և քաղաքները։ Կիլիկյան Հայաստանի բարենպաստ կլիման, պարարտ գետահովիտներն ու դաշտավայրերը նպաստել են գյուղատնտեսության զարգացմանը: Լեռնային խոտածածկ արոտավայրերը նպաստավոր էին անասնաբուծության համար:

Կիլիկյան հայկական թագավորությունը հայտնի էր նաև իր զանազան հանքատեսակներով: Առաջնակարգ նշանակություն ուներ հատկապես երկաթահանքերի շահագործումը: Ստաց ված երկաթի զգալի մասն արտահանվում էր:

XII–XIV դդ առանձնապես մեծ էր Կիլիկյան Հայաստանի դերը տարանցիկ առևտրում: Կիլիկիայի, Փոքր Ասիայի և Հայաստանի հայ վաճառականները, ինչպես Վենետիկի և Ջենովայի վաճառականները, ստանձնում են Եվրոպայի և Ասիայի միջև միջնորդի դերը: Ներմուծվող ապրանքներից էին զենքերը, զարդարանքները, մետաքսը, օճառը և այլն, իսկ արտահանվող ապրանքներից էին անտառանյութը, հացահատիկը, մրգերը, բուրդը, երկաթը, աղը, մորթեղենը և այն:

Առևտրին զարկ տալու համար կիլիկյան իշխանավորներն ու թագավորները դրամներ էին հատում արծաթից, պղնձից, իսկ առանձին դեպքերում՝ ոսկուց: Դրանք հիմնականում հայերեն գրերով էին:

Առևտուրը կենտրոնացած էր Տարսոն, Այաս, Մամեստիա, Սիս և այլ խոշոր քաղաքներում։ Այդ մարդաշատ քաղաքներում հատուկ թաղամասեր կային վաճառականների և արհեստավորների համար: Անգամ կային քաղաքներ (Այաս, Տարսոն, Մսիս և այլն), որտեղ օտարերկրացիներն իրենց թաղամասերն ունեին` ինքնավարության իրավունքով: Նրանք ունեին նաև իրենց սեփական եկեղեցիները, բաղնիքները, խանութները, շուկաներն ու դատարանները: Առևտուրը խթանելու նպատակով պետությունն առևտրական պայմանագրեր էր կնքում օտարերկրյա վաճառականների հետ: Վերջիններս իրավունք էին ստանում ազատ առևտուր անելու և անգամ անշարժ գույք ունենալու Կիլիկյան Հայաստանում:

Ընտանիք և ամուսնություն: Կիլիկյան Հայաստանում հատուկ վերաբերմունք կար ամուսնաընտանեկան հարաբերությունների նկատմամբ: Հեթում I-ի եղբայր Սմբատ Գունդստաբլն իր «Դատաստանագրքում» հատուկ ուշադ րություն է դարձնում այդ հարաբերություններին` բազմաթիվ հոդվածներ նվիրելով դրանց: Դրանք կարող էին նպաստել ընտանեկան հարաբերությունների կայունությանը, որը պետության ամրության կարևոր գործոն էր:

Ընտանիքի կենտրոնը («գլուխը») հայրն էր: Վերջինս կարևոր դեր ուներ երեխաների խնամքի, կրթության, պաշտպանության և դաստիարակության գործում: Երեխաների բարոյական և կրոնական դաստիարակությամբ, սակայն, հիմնականում զբաղվում էր մայրը, հատկապես գյուղական վայրերում։ Ինչպես աշխարհի շատ մասերում ապրող կանայք, այնպես էլ Կիլիկյան Հայաստանի կանայք պետք է վերահսկեին տնային տնտեսությունը և հոգ տանեին երեխաների մասին:

Կիլիկյան Հայաստանում ամուսնությունները հիմնականում կատարվում էին ամուսնական տարիքի հասած անձանց համաձայնությամբ։ Պատժվում էին այն քահանաներն ու ծնողները, որոնք երիտասարդներին հարկադրում էին ամուսնանալ՝ հակառակ իրենց կամքի: Ըստ եկեղեցական կանոնի՝ ամուսնանալիս փեսացուն պետք է լիներ ոչ պակաս, քան 14 տարեկան, իսկ հարսնացուն՝ առնվազն 12 տարեկան: Հարկավ, լինում էին դեպքեր, երբ քաղաքական նկատառումներից ելնելով` չէր պահպանվում ամուսնանալու համար օրենքով սահմանված նվազագույն տարիքը, կամ հաշվի չէր առնվում ամուսնացողների կամքը:

Ծնողները պարտավոր էին կերակրել և դաստիարակել երեխաներին` մինչև նրանց չափահաս դառնալը, կամ մինչև երեխաներն ի վիճակի կլինեին ինքնուրույն ապրել։ Երեխաներն էլ, իրենց հերթին, պարտավոր էին հնազանդվել ծնողներին:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ առանձնահատկություն ունեին Կիլիկյան Հայաստանի սոցիալ–տնտեսական կառույցները: Ինչպիսի փոփոխությունների ենթարկվեցին արքունիքին կից գործակալությունները:

Կիլիկիայում գործակալությունները վերակազմավորվեցին և ընդունեցին եվրոպական ձևեր՝ պահպանելով հայկական ավանդույթները։

2. Ինչո՞վ էր պայմանավորված տարանցիկ առևտրում Կիլիկյան Հայաստանի դերը:

Հայաստանը կարևոր դեր ուներ Եվրոպան ու Ասիան միացնող առևտրական ճանապարհների վրա՝ դառնալով միջնորդ։

3. Ինչպես էին կարգավորվում արքայի և արքունի գործակալների հարաբերությունները:

Գործակալները ենթարկվում էին թագավորին, որը վերահսկում էր նրանց և նշանակում պաշտոններում։

4. Ի՞նչ քայլերի դիմեցին Կիլիկյան Հայաստանի թագավորները՝ ներքին և արտաքին առևտուրը խթանելու համար:

Թագավորները խթանում էին առևտուրը՝ կնքելով պայմանագրեր, հատելով դրամ և թույլ տալով օտար վաճառականներին գործել։

5. Ինչո՞ւ էր կարևոր Կիլիկյան Հայաստանի համար ծովափնյա քաղաքների առկայությունը:

Այասը, Տարսոնը և Մսիսը կարևոր ծովափնյա քաղաքներ էին՝ միջազգային առևտրի կենտրոններ։

6. Ի՞նչ առանձնահատկություն ունեին ամուսնաընտանեկան հարաբերությունները Կիլիկյան Հայաստանում:

Ամուսնությունները կատարվում էին համաձայնությամբ, կարգավորվում էին օրենքով, և ընտանիքի գլուխը համարվում էր հայրը։

Իր գահակալության երկու տասնամյակի ընթացքում Լևոն I արքային հաջողվեց Կիլիկյան Հայաստանը վերածել հզոր և միասնական պետության: Նա մահացավ 1219 թվականի մայիսին՝ թագաժառանգի իրավունքները փոխանցելով իր դուստր Զաբելին: Վերջինիս անչափահասության պատճառով նշանակվեց խնամակալ: Շուտով խնամակալի պաշտոնն իր ձեռքը վերցրեց Կոստանդին Գունդստաբլը: Հաջորդ տարիների ընթացքում Կոստանդինը վճռորոշ դեր խաղաց քաղաքական դաշտի ձևավորման գործում: Նա նախ ճնշեց Ռուբեն-Ռայմոնդի ապստամբությունը, որը փորձում էր տիրանալ հայոց գահին: Այնուհետև հայոց արքունական խորհուրդը որոշեց Զաբելին ամուսնացնել Ֆիլիպ Անտիոքցու հետ (1222 թ.) և նրան հռչակել թագավոր: Վերջինս, սակայն, ոչ միայն արհամարհում էր Հայոց եկեղեցու դավանանքը, այլև սկսեց արքունիք ներմուծել լատինական ծեսեր ու սովորույթներ: Նա անգամ արքունի գանձերն ուղարկեց Անտիոք: Հայ իշխանների աջակցությամբ Կոստանդինն իշխանությունից հեռացրեց Ֆիլիպին, չեղարկեց Զաբելի և Ֆիլիպի ամուսնությունը: Ֆիլիպը բանտ նետվեց, որտեղ էլ մահացավ:

Հեթումյան արքայատոհմի հաստատումը: Հայ-մոնղոլական դաշինքը։ Արքունական խորհուրդը որոշեց Զաբելին ամուսնացնել Կոստանդին Գունդստաբլի որդու՝ Հեթումի հետ: Չնայած Զաբելի դժկամությանը՝ ամուսնությունն ի վերջո կայացավ: Զաբելն ու Հեթումը թագադրվեցին 1226 թ.` միավորելով Ռուբինյան և Հեթումյան տոհմերը:

Հեթում I-ի (1226-1270) գահակալության ժամանակաշրջանում Կիլիկյան հայկական թագավորության գոյությանը սպառնում էին Իկոնիայի սուլթանությունն ու Եգիպտոսի մամլյուքները: Նրա գահ բարձրանալը համընկավ նաև Կենտրոնական Ասիայից մոնղոլական վաչկատուն ցեղերի` Միջին և Մերձավոր Արևելք զանգվածային ներխուժման հետ:

Այս բարդ իրավիճակում Հեթում արքան թեքվեց դեպի մոնղոլները և ձեռնամուխ եղավ նրանց հետ համագործակցությանը: Բանակցություններից հետո ի վերջո 1254 թ. Հեթում արքան անձամբ մեկնեց մոնղոլների մայրաքաղաք Կարակորում՝ հայ–մոնղոլական դաշինքը հաստատելու համար: Դաշինքը կնքվեց նույն տարվա աշնանը Հեթում արքայի և Մանգու մեծ խանի միջև: Ըստ պայմա նագրի` կողմերը պայմանավորվում էին օգնել միմյանց պատերազմի ժամանակ: Հայ վաճառականներին իրավունք էր վերապահվում արտոնյալ և ազատ առևտուր կատարել մոնղոլական պետութ յան սահմաններում: Հայաստանում Հայոց եկեղեցին ազատվում էր բոլոր տեսակի հարկերից:

Սկզբնապես դաշինքը արդյունավետ էր Կիլիկյան Հայաստանի համար: Ամրապնդվեց երկրի միջազգային դիրքը, իսկ առևտրական հարաբերությունները խթանեցին տնտեսությունը: 1266 թ. Մառիի ճակատամարտում մամլյուքներից կրած պարտությունից հետո, Հայկական թագավորության դրութ յունը գնալով ավելի աննպաստ դարձավ:

Քաղաքական ճգնաժամը Կիլիկյան Հայաստանում։ 1270-ական թվականներին Կիլիկյան Հայաստանի համար շարունակում էին սպառնալիք մնալ Եգիպտոսի մամլյուքները: Նրանք 1292 թ. գրավում են հայոց կաթողիկոսանիստ Հռոմկլան: Կաթողիկոսարանը տեղափոխվում է Սիս մայրաքաղաք: Ստեղծված ծանր վիճակից դուրս գալու համար Կիլիկյան Հայաստանն օգնության ակնկալիքով բանակցություններ է սկսում Արևմուտքի, մասնավորապես պապականության հետ: Օգնության դիմաց հայերից պահանջվում էր, որ Հայոց եկեղեցին ընդունի կաթոլիկություն և հպա տակվի Հռոմի Պապին: Առաջարկը քննարկվում է 1307 թ. Սիս քաղաքում հրավիրված ժողովում: Որոշ վում է ընդունել Կաթոլիկ եկեղեցուն միանալու՝ Հռոմի Պապի առաջարկը: Որոշումը սրում է քաղաքական ճգնաժամը Կիլիկիայում: Երկրում առաջանում են իրարամերժ երկու խմբավորումներ` Կաթոլիկ եկեղեցու հետ միավորվելու կողմնակիցների և Հայոց եկեղեցու անկախության կողմնակիցների: Գահակալական և դավանաբանական վեճերը խանգարում էին միասնաբար գործելուն: Իրավիճակից օգտվում են Եգիպտոսի մամլյուքներն ու Իկոնիայի սուլթանությունը: 1323 և 1337 թթ. մամլյուքների հետ կնքվում են հաշտության աղետալի պայմանագրեր, որոնցով Եգիպտոսին են զիջվում Կիլիկիայի առափնյա մի շարք շրջաններ, բազմաթիվ բերդեր և Այաս հռչակավոր նավահանգիստը:

Կիլիկյան Հայաստանի թուլացումն ու մայրամուտը։ Կիլիկյան Հայաստանի դրությունը վատթարացավ, երբ 1342 թ. գահն անցավ Հեթումյաններին ազգակից Լյուզինյաններին, որոնք հայկական միջավայրում հայտնի են Լուսինյան անվամբ: Մամլյուքների և թյուրքմենական ցեղերի (կա րամանների) արշավանքները սպառնում էին պետության գոյությանը: Դրությունը չփոխվեց, երբ գահին բազմեցին Նղրեցիները։ Մամլյուքներն այդ տարիներին տիրացան ամբողջ Դաշտային Կիլիկիային: Ռազմական պարտության հետևանքով երկրում կրկին բորբոքվեց դավանաբանական պայքարը՝ վերաճելով անգամ զինված բախման:

Ճգնաժամը չհաղթահարվեց նաև այն ժամանակ, երբ Կիլիկյան Հայաստանի գահն անցավ Լևոն V Լյուզինյանին (1374–1375): Նրա իշխանությունը տարածվում էր Սիս մայրաքաղաքի, Անարզաբա քաղաքի և Լեռնային Կիլիկիայի մի քանի բերդերի վրա:

Շուտով մամլյուքներն ու նրանց դաշնակից թյուրքերը ներխուժեցին Կիլիկիա և պաշարեցին Սիս մայրաքաղաքը։ Երկար ժամանակ պաշարված պաշտպանները ռազմամթերքի ու սննդամթերքի պակասի պատճառով ստիպված եղան հանձնվել (1375 թ. ապրիլի 16): Կիլիկիայի վերջին արքա Լևոն V–ը, նրա ընտանիքը, Պողոս Սսեցի կաթողիկոսն ու այլ մեծամեծներ գերի տարվեցին Կահիրե: Կիլիկյան հայկական թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալ:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ո՞վքեր էին Լևոն I-ի մահվանից հետո հավակնում Կիլիկյան թագավորության գահին: Ինչպես լուծվեց գահաժառանգության հարցը:

Լևոն I-ի մահից հետո գահին ուզում էին տիրանալ Ռուբեն–Ռայմոնդը և Զաբելը։ Վերջում Զաբելը դարձավ թագուհի ու ամուսնացավ Հեթումի հետ՝ միավորելով Ռուբինյան ու Հեթումյան տոհմերը։

2. Ինչո՞վ էր պայմանավորված հայ– մոնղոլական դաշինքի կնքումը:

Հայ–մոնղոլական դաշինքը կնքվեց, որովհետև Կիլիկիային սպառնում էին Իկոնիայի սուլթանությունն ու Եգիպտոսի մամլյուքները, իսկ մոնղոլների հետ դաշինքը կարող էր ապահովել պաշտպանություն։

3. Ինչո՞ւ 1307 թ. Սսի ժողովը որոշեց ընդունել Կաթոլիկ եկեղեցուն միանալու՝ Հռոմի Պապի առաջարկը

1307 թ. Սսի ժողովը համաձայնվեց միանալ Կաթոլիկ եկեղեցուն, որովհետև Կիլիկիան դժվար վիճակում էր ու հույս ուներ Արևմուտքից օգնություն ստանալ մամլյուքների դեմ։

4. Ի՞նչ ես կարծում, մոնղոլների հետ կնքած դաշինքն ինչպես կարող էր ազդել Կիլիկյան Հայաստանի և Եգիպտոսի մամլյուքների ու Իկոնիայի սուլթանության հարաբերությունների վրա:

Դաշինքը մոնղոլների հետ վատացրեց Կիլիկիայի հարաբերությունները մամլյուքների և Իկոնիայի հետ, որովհետև նրանք դարձան Հայաստանի թշնամիները՝ մտածելով, թե հայերը մոնղոլների կողմն են։

5. Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ մամլյուքների կողմից ամբողջ Դաշտային Կիլիկիայի նվաճումը:

Մամլյուքների նվաճումից հետո Կիլիկիան կորցրեց իր հողերի մեծ մասը, նավահանգիստները և տնտեսական ուժը, իսկ պետությունը սկսեց թուլանալ։

6. Որքանով էր արդարացված հայ- մոնղոլական դաշինքը:

Դաշինքը սկզբում ճիշտ էր, որովհետև օգնեց Կիլիկիային պաշտպանվել և զարգանալ, բայց հետո մոնղոլները չկարողացան պաշտպանել Հայաստանը, և դաշինքը կորցրեց իր իմաստը։

XII դ. վերջին քառորդում զգալիորեն բարգավաճեց Կիլիկյան Հայաստանի տնտեսությունը, մեծացավ իշխանապետության քաղաքական ազդեցությունը: Այս շրջանում զգալի էր նաև Կիլիկիայի միջազգային վարկանիշի բարձրացումը: Միաժամանակ Բյուզանդիան, որը հայկական իշխանությունների անկախության հիմնական հակառակորդն էր, դիմագրավելով տարբեր մարտահրավերների, աստիճանաբար թուլանում էր: Ներքին և արտաքին հմուտ քաղաքականության շնորհիվ Ռուբինյան իշխանական տունը կարողացավ իր շուրջը համախմբել Կիլիկիայի հիմնական ռազմական ուժերը:

Ռուբինյան իշխանապետության հզորացումը. Մլեհ (1170-1175): Թորոս II-ի մահվանից հետո գահին տիրացավ նրա եղբայր Մլեհը (1170-1175): Նա իշխանության գլուխ անցավ Հալեպի մահմեդական տիրակալ Նուր ադ-Դինի օգնությամբ: Ե՛վ Մլեհը, և Նուր ադ-Դինը հույս ունեին միմյանց օգտագործել իրենց նպատակների համար: Մլեհն էր, սակայն, որ կարողացավ մեծ օգուտ քաղել այդ դաշինքից: Այս համագործակցությունը ամրացրեց Կիլիկիան արտաքին ճնշումների դեմ, ինչպես նաև ճանապարհ հարթեց քաղաքական ու տարածքային աճի համար:

Իր կառավարման տարիներին Մլեհը մեծ ջանքեր գոր ծադրեց՝ վերացնելու Կիլիկիայի կախվածությունը Բյուզանդական կայսրությունից։ Դեռևս 1173 թ. Մլեհը կարողացել էր բյուզանդացիներից գրավել Դաշտային Կիլիկիայի զգալի մասը։ Այդպիսով՝ նրա հսկողության տակ անցան առևտրական կարևոր ճանապարհներ: Մահմեդական դաշնակցի աջակցությամբ Մլեհը կասեցրեց խաչակիրների ներխուժումները՝ հաջողությամբ կռվելով Անտիոքի և Երուսաղեմի խաչակիրների դեմ:

Ներքին քաղաքականության բնագավառում Մլեհի կարևորագույն ձեռնարկումներից էր Սիս քաղաքն իշխանապետության կենտրոնի վերածելը (1173 թ.): Որոշումը պայմանավորված էր քաղաքի բարենպաստ աշխարհագրական դիրքով. այն գրեթե երկրի կենտրոնում էր և ռազմավարական ու պաշտպանական առավելություններ ուներ:

Իր կարճատև կառավարման ընթացքում Մլեհ իշխանը չհասցրեց իրագործել իր բոլոր մտահղացումները` կենտրոնական իշխանություն ամրապնդելու ուղղությամբ. 1175 թ. նա զոհ գնաց բարձրաստիճան հոգևորա կանների և իշխանների կազմակերպած դավադրությանը: Նրա սկսած գործը, սակայն, շարունակեցին նրա հաջորդները:

Թագավորության հռչակումը. Լևոն I Մեծագործ: Կիլիկյան Հայաստանում Լևոն II իշխանի (1187-1198) կառավարման տարիներին տարածաշրջանում տեղի ունեցան զգալի քաղաքական փոփոխություններ: 1187 թ. Երուսաղեմի գրավումը Եգիպտոսի և Սիրիայի սուլթան Սալահ ադ-Դինի կողմից հանգեցրեց Երրորդ խաչակրաց արշավանքին (1189-1192): Այս իրադարձությունը բարձրացրեց Կիլիկիայի ռազմավարական նշանակությունը։ Լևոն II–ը դրանում տեսավ բացառիկ հնարավորություն` իր իշխանությունն ընդլայնելու և թագավորական թագ ձեռք բերելու համար: Նա կապեր հաստատեց Սրբազան Հռոմեական կայսրության (Գերմանիայի) կայսր Ֆրիդրիխ Շիկամորուսի հետ, որը խաչակիրների առաջ նորդներից մեկն էր: Լևոնը խոստացավ օգնել խաչակիրներին, իսկ Շիկամորուսն իր հերթին խոստացավ նրան թագ պարգևել և ճանաչել Կիլիկիայի հայոց թագավոր: Լևոն II-ի թագադրման հարցը միառժամանակ հետաձգվեց, քանի որ Ֆրիդրիխ Շիկամորուսը արշավանքի ժամանակ խեղդվեց Կիլիկիայի գետերից մեկում:

Լևոն II-ի քաղաքականության կարևոր խնդիրներից էր Անտիոքի իշխանության միավորումը Կիլիկյան Հայաստանի հետ և մեկ միասնական թագավորության ստեղծումը: Առիթը չուշացավ. երբ Անտիոքի իշխանը պատրաստվում էր խորամանկորեն ձերբակալել Լևոնին, վերջինս ոչ միայն խելամտորեն խուսափեց դրանից, այլև ինքը կալանավորեց իշխանին: 1194 թ. պայմանագրով Անտիոքը Կիլիկիային վերադարձրեց նախկինում գրաված տարածքները:

Պայմանագրի համաձայն` իշխանի որդի Ռայմոնդն ամուսնացավ Լևոնի եղբոր դուստր Ալիսի հետ: Այս միությունից ծնված արու զավակը ժառանգելու էր Կիլիկիայի և Անտիոքի միասնական թագավորությունը:

Այս ամենից հետո Լևոն II-ը կրկին ձեռնամուխ եղավ թագ ձեռք բերելու բանակցություններին, որոնք ի վերջո հաջողությամբ պսակվեցին: Սրբազան Հռոմեական կայսրության (Գերմանիայի) կայսր Հայնրիխ VI–ը թագ ուղարկեց Լևոնին: Բյուզանդիայի Ալեքսիոս կայսրը ևս թագ ուղարկեց նրան` Կիլիկիայում թեկուզ չնչին ազդեցություն ունենալու նպատակով:

1198 թ. հունվարի 6-ին Լևոն II իշխանը Տարսոն քաղաքի մայր տաճարում հանդիսավորությամբ օծվեց Հայոց թագավոր: Արքան թագադրվեց երկու ծեսով՝ Հռոմի պապի ներկայացուցչի և Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գրի գոր VI Ապիրատի կողմից: Նա հայոց պատմության մեջ հայտնի է նաև որպես Լևոն I Մեծագործ (1198-1219):

Լևոն I արքայի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը։ Կիլիկիայի հայկական թագավորության հռչակումից հետո Լևոն I-ի առաջնահերթ խնդիրներից էին երկրի ներքին կայունության պահպանումը, կառավարման բարելավումը, տնտեսական ու մշակութային առաջընթացը:

Նրա կարևոր ձեռնարկումներից էր բյուզանդամետ Հեթումյաններին հպատակեցնելը, որոնք արդեն տևա կան ժամանակ առճակատում էին Ռուբինյանների հետ:

Խնամիական կապեր հաստատելու պատրվակով Լևոնն իր մոտ հրավիրեց և ձերբակալեց Լամբրոն բեր դի տիրակալ Հեթումին, այնուհետև առանց դիմադրության գրավեց բերդը:

Հաջորդ կարևոր քայլը թագավորության սահմանների ամրացումն էր՝ մշտական զորամասեր տեղակայելով լեռնանցքներում և ռազմավարական նշանակություն ունեցող այլ վայրերում: Երկրի տնտեսությունը զարգաց նելու համար կարգի բերվեցին նավահանգիստները, կամուրջներն ու ցամաքային ուղիները, շրջանառութ յան մեջ դրվեցին արծաթե և ոսկյա դրամներ։ Առևտրային պայմանագրեր ստորագրվեցին միջերկրածովյան երկրների` հատկապես Վենետիկի և Ջենովայի հանրապետությունների հետ: Լևոն I արքան կարևորում էր նաև երկրի մշակութային կյանքը, նրա հրամանով վանքերին կից ստեղծվեցին դպրոցներ: Արքան գիտ նականներին ու արվեստագետներին արքունիք հրավիրեց՝ նպաստավոր պայմաններ ապահովելով նրանց աշխատանքի համար:

Լևոն I Մեծագործ

Արտաքին քաղաքականության կարևոր խնդիրներից էր Անտիոքի թագաժառանգության համար մղվող պայքարը: Անտիոքը հրաժարվել էր ճանաչել Լևոնի եղբոր աղջիկ Ալիսի և Անտիոքի իշխանի որդի Ռուբեն–Ռայմոնդի գահաժառանգության իրավունքը: Կիլիկիայի թագավորության ու Անտիոքի միջև սկսվեց երկարատև պայքար: Միայն 1216 թվականին Լևոնին հաջողվեց գրավել Անտիոքը՝ գահին նստեցնելով Ռուբեն–Ռայմոնդին, ինչպես նախատեսված էր 1194 թ. պայմանագրով: Լևոն I-ը վերջինիս հռչակել էր նաև Կիլիկյան Հայաստանի թագաժառանգ: Այդուամենայնիվ, Լևոն Մեծագործը շուտով հիասթափվեց Ռուբեն–Ռայմոնդի քաղաքականությունից: Իր կյանքի վերջում նա զրկեց Ռուբեն–Ռայմոնդին գահաժառանգության իրավունքից և թագաժառանգ հռչակեց իր մանկահասակ դստերը՝ Զաբելին:

Հայոց եկեղեցու հարաբերությունները Կիլիկյան հայկական պետության հետ։ Կիլիկիայում հայկական անկախ պետության ստեղծումը նպաստեց նաև հայ եկեղե ցու միասնության ամրապնդմանը: Եթե սկզբնապես կաթողիկոսական աթոռի կապերը Կիլիկիայի հայկական պետության հետ դեռ թույլ էին, ապա XII դ. վերջից դրությունն արմատապես փոխվեց: Հռոմկլայի կաթողիկոսները սկսեցին նյութական և քաղաքական աջակցություն ստանալ թագավորական իշխանությունից, իսկ Կիլիկյան վանքերը զգալի հողային նվիրատվություններ ստացան: Մի քանի եպիսկոպոսներ անգամ զբաղեցրել են ազդեցիկ կառավարական պաշտոններ կամ ծառայել են որպես թագավորների խորհրդականներ: Սկսած Լևոն I-ից՝ հայկական թագավորները զուգահեռաբար ձգտում էին իրենց ենթարկել կաթողիկոսներին՝ պահանջելով նրանց աջակցությունը արտաքին և ներքին քաղաքականության հարցերում:

Հարցեր և առաջադրանքներ.

1. Ի՞նչ փոփոխություններ տեղի ունեցան Մլեհի կառավարման տարիներին: Ըստ քեզ՝ փոփոխություններից որն էր առավել նշանակալի, ինչո՞ւ:

Մլեհի օրոք Կիլիկիան անկախացավ Բյուզանդիայից, գրավեց Դաշտային Կիլիկիան, Սիսը դարձրեց մայրաքաղաք և պաշտպանեց երկիրը խաչակիրներից։
Ամենակարևորը՝ Կիլիկիան ազատվեց Բյուզանդիայի կախվածությունից, որովհետև դա ամրացրեց Հայաստանի անկախությունը։

2. Ինչպե՞ս փոխվեց Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական դիրքը 1187 թ. Երուսաղեմի գրավումից հետո:

Երուսաղեմի գրավումից հետո Կիլիկիայի նշանակությունը մեծացավ, որովհետև խաչակիրները սկսեցին այնտեղով անցնել, և Լևոն II-ը հնարավորություն ունեցավ ուժեղացնելու իր դիրքը։

3. Ի՞նչ միջոցներ ձեռնարկեց Լևոն Ռուբինյանը թագ ձեռք բերելու համար:

Լևոն Ռուբինյանը կապ հաստատեց Գերմանիայի կայսր Ֆրիդրիխ Շիկամորուսի հետ, խոստացավ օգնել խաչակիրներին, իսկ հետո բանակցեց Հայնրիխ VI-ի և Բյուզանդիայի կայսրի հետ՝ թագ ստանալու համար։

4. Ինչպե՞ս կարող էր Կիլիկիայում հայկական անկախ պետության ստեղծումը նպաստել հայ եկեղեցու միասնության ամրապնդմանը:

Կիլիկիայի անկախ պետության ստեղծումը եկեղեցուն օգնեց, որովհետև կաթողիկոսները սկսեցին աջակցություն ստանալ թագավորներից, վանքերը հողեր ստացան, և պետությունն ու եկեղեցին միասին աշխատեցին։

5. Կիլիկյան հայոց պետության ամրապնդմանն ուղղված ի՞նչ ձեռնարկումներ կատարեց Լևոն I արքան: Դրանցից որո՞նք էին առավել կարևոր, ինչո՞ւ:

Լևոն I-ի ձեռնարկումները՝ ամրացրեց սահմանները, ստեղծեց մշտական բանակ, զարգացրեց առևտուրը, փողեր թողարկեց, կառուցեց ճանապարհներ ու դպրոցներ։
Ամենակարևորը՝ տնտեսության զարգացումն ու բանակի ամրապնդումը, որովհետև դրանք ապահովեցին թագավորության կայունությունը։

6.Ի՞նչ նպատակ էր հետապնդում Լևոն I արքան՝ 1194 թ. պայմանագրով:

1194 թ. պայմանագրով Լևոն I-ը ուզում էր միավորել Կիլիկիան և Անտիոքը մեկ թագավորության մեջ՝ ամուսնությամբ կապելով երկու տներն ու ապահովելով գահի ժառանգությունը։

Ես Եվան եմ։ Պատկանում եմ Հայրապետյաների տոհմին։ Իմ հորական պապիկը Օգսեն պապիկն է։ Նա ամուսնացել է Մարգարիտա տատիկի հետ։ Նրանք ունեցել են 4 երեխա։ Դրանցից մեկը իմ պապիկն է։ Նրա անունը Սպարտակ է։ Իսկ նա ամուսնացել է Ալյարդ Հայրապետյանի հետ։ Ալվարդի տատիկի տատիկը Պարստկաստանից է։ Նրա անունն է Շողեր։ Իմ տատիկի պապիկի անունն է Շահբաս, իսկ Շահբասի պապիկի անունն է Կարապետ։ Իմ պապիկը ունեցել է 3 երեխա։ Նրանց անուներըն են Հայկ, Սասուն և Օգսեն։ Իմ հորեղբայրներն են Սասուն և  Հայկ։ Իմ հայրիկը Օգսենը ամուսնացել է Շուշան Ղազարյանի հետ և նրանք ունեցել են 2 երեխա `ես  Եվան, իսկ եղբորս անունը Սպարտակ է։